Tư vấn khối thi, ngành học và nghề nghiệp có nên đợi đến lớp 12?
Nhiều phụ huynh nghĩ chuyện chọn ngành chỉ đặt ra khi con bước vào năm cuối THPT. Nhưng trong quá trình làm việc, chúng tôi đã gặp không ít học sinh lớp 12 lúng túng vì chưa từng được ai hỏi mình thích điều gì. Đến lúc phải nộp hồ sơ, các em thường chọn theo bạn bè hoặc theo kỳ vọng của gia đình.
Cảm giác mơ hồ ấy không xuất hiện đột ngột. Nó được tích lũy qua nhiều năm, khi trẻ ít có cơ hội tự quyết định việc của mình. Vì vậy, tư vấn chọn khối và ngành học nên là một hành trình liên tục. Bạn có thể xem đây như một quá trình trò chuyện dài hơi với con, chứ không phải một cuộc họp phải có đáp án trong một buổi.
Một câu hỏi đơn giản như “Con thích làm gì khi rảnh?” hay “Việc gì khiến con quên cả thời gian?” cũng đủ mở ra một hướng đi. Giáo viên mầm non vẫn làm việc này mỗi ngày. Khác biệt là với trẻ nhỏ, câu hỏi được lồng vào trò chơi, nên các bé trả lời rất tự nhiên.
Giáo viên mầm non nuôi dưỡng định hướng như thế nào?
Một buổi học ở lớp mầm non có thể bắt đầu bằng việc để trẻ chọn vai: bác sĩ, đầu bếp hay kỹ sư xây nhà. Từ lựa chọn ấy, cô giáo quan sát bé hào hứng với hoạt động nào, kiên trì đến đâu khi gặp khó khăn, và thích làm việc nhóm hay tự mình khám phá.
Những quan sát này không nhằm dán nhãn cho trẻ. Chúng giúp giáo viên hiểu nhịp phát triển riêng của từng bé để điều chỉnh hoạt động cho phù hợp. Chúng tôi thường nhắc phụ huynh rằng ở giai đoạn này, điều quan trọng nhất là giữ cho trẻ tò mò và dám thử. Một đứa trẻ dám thử sẽ có nhiều cơ hội khám phá hơn một đứa luôn sợ sai.
Khi được quan sát kỹ, trẻ thường bộc lộ rõ hơn những điều mình yêu thích. Một bé thích xếp hình có thể về sau nghiêng về kiến trúc hoặc kỹ thuật. Còn bé hay kể chuyện cho bạn nghe có thể hợp với báo chí hay giáo dục. Dĩ nhiên đây chỉ là xu hướng ban đầu, không phải kết luận.
- Quan sát sở thích qua các hoạt động tự chọn trong ngày
- Ghi nhận cách trẻ xử lý khi thất bại hoặc bị từ chối
- Khuyến khích trẻ kể lại việc mình đã làm và lý do
Những kỹ năng nền tảng có thể gieo từ mầm non
Không phải kỹ năng định hướng nào cũng phải đợi đến cấp 3 mới rèn được. Tự chọn việc, tự nhận một trách nhiệm nhỏ và diễn đạt ý muốn của mình là những nền tảng rất cần thiết. Một đứa trẻ quen được hỏi “con muốn gì?” sẽ tự tin hơn nhiều khi phải trả lời câu hỏi chọn ngành sau này.
Chúng tôi từng làm việc cùng một cô giáo mầm non tại TP HCM. Cô tổ chức hoạt động “ngày nghề nghiệp” mỗi tháng một lần. Phụ huynh được mời đến kể về công việc của mình, còn trẻ đặt câu hỏi. Sau vài tháng, cô nhận thấy nhiều bé bắt đầu nói về ước mơ cụ thể hơn, thay vì chỉ trả lời “con muốn làm siêu nhân”. Có bé hỏi bác thợ điện mất bao lâu để học nghề, có bé hỏi bố làm kế toán thì ngày nào cũng phải ngồi máy tính à. Những câu hỏi nhỏ ấy cho thấy trẻ đã biết tò mò về công việc thật, dù mới chỉ là bước đầu.
Điều đáng học ở cách làm này là cô không ép trẻ phải có đáp án đúng. Cô chỉ mở cửa để các bé nhìn thấy nhiều nghề khác nhau, rồi để chúng tự so sánh và tưởng tượng. Chúng tôi nghĩ đó mới là tinh thần của định hướng ở giai đoạn đầu.
Phụ huynh có thể làm gì ở nhà?
Bạn không cần chờ đến lúc con học THPT mới bàn chuyện nghề nghiệp. Hãy để con tự quyết những việc nhỏ: chọn đồ chơi, chọn món ăn cuối tuần, hay lên kế hoạch cho một buổi đi chơi. Khi được lắng nghe, con sẽ dần hình thành thói quen suy nghĩ trước khi quyết định.
Bạn cũng nên tránh tạo áp lực so sánh giữa các con hoặc với bạn bè cùng lứa. Mỗi đứa trẻ có tốc độ khám phá riêng. Việc chưa biết mình thích gì ở 6 tuổi hoàn toàn bình thường. Điều bạn có thể làm là đồng hành, gợi mở và tôn trọng sự lựa chọn của con, kể cả khi lựa chọn đó khác với mong đợi của bạn.
Khi nào nên tìm đến tư vấn chuyên sâu?
Khi con bước vào lớp 9 hoặc lớp 10, việc tìm hiểu thêm về khối thi, ngành học và thị trường lao động sẽ rất có ích. Để có cái nhìn tổng quan trước khi trao đổi với thầy cô, bạn có thể đọc bài định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT: chọn ngành nghề đúng. Bài này trình bày cách so sánh ngành học theo sở thích, năng lực và cơ hội việc làm.
Nếu bạn quan tâm đến cách công nghệ đang thay đổi các ngành nghề, bài định hướng nghề nghiệp số: học sinh cần hiểu gì từ mô hình công ty ứng dụng AI? sẽ cho bạn thêm góc nhìn thực tế.
Để cập nhật xu hướng chọn ngành mới nhất, bạn có thể tham khảo top 5 xu hướng tư vấn chọn ngành chọn khối năm 2026 phụ huynh nên biết sớm. Ngoài ra, nếu muốn tìm hiểu thêm về các trung tâm đào tạo uy tín, bạn có thể xem qua các nguồn tham khảo tư vấn chọn ngành trên Google để so sánh thêm.
Theo kinh nghiệm của chúng tôi, định hướng là một hành trình dài, bắt đầu từ những trò chơi đơn giản và tiếp tục qua từng giai đoạn học tập. Nếu bạn đang băn khoăn về lộ trình cho con, hãy bắt đầu bằng việc lắng nghe và quan sát thật kỹ, rồi mới tính đến các quyết định lớn.
