Khi nhắc đến giáo dục mầm non và hoạt động sáng tạo cho trẻ, nhiều người nghĩ ngay đến góc học tập trong lớp với giấy màu, đất nặn hay bộ đồ chơi lắp ráp. Tôi cũng từng nghĩ như vậy. Nhưng sau nhiều lần đến thăm các cơ sở, nhóm biên tập nhận ra một điều khá thú vị: sân trước trường lại thường bị bỏ trống. Có nơi đầu tư rất bài bản cho góc sáng tạo bên trong, còn sân ngoài thì chỉ dùng để trẻ chạy nhảy tự do. Tiềm năng ở đó thật ra rất lớn, chỉ là chưa được khai thác đúng cách.
Vì sao không gian ngoài trời hay bị bỏ quên?
Lý do khá dễ hiểu. Giáo viên quen chuẩn bị học liệu trong lớp, nơi mọi thứ đã nằm sẵn trên kệ. Sân trường thì khó kiểm soát hơn nhiều, lại phải tính đến nắng, gió và những ngày mưa bất chợt. Bên cạnh đó, không ít trường vẫn tin rằng muốn tổ chức hoạt động sáng tạo thì phải sắm đồ chơi đắt tiền. Thực tế không phải như vậy.
Trong một buổi trao đổi, một cô hiệu trưởng cho biết sân trường của cô chỉ có vài cây bàng và một mảnh đất đầy cát. Sau khi cùng nhau đi một vòng và thử để trẻ nhặt lá, cô mới thấy khoảng sân ấy có rất nhiều chất liệu để học. Các cô giáo thường được nhắc rằng sân trường cũng là một lớp học sẵn có. Cây cối, mặt đất, bóng râm dưới tán lá đều có thể trở thành bối cảnh cho một buổi học. Chỉ cần đổi góc nhìn, một khoảng sân đơn điệu cũng có thể trở thành nơi trẻ háo hức chờ đến mỗi sáng.
Tận dụng vật liệu thiên nhiên có sẵn
Lá cây, cành khô, sỏi đá hay vỏ ốc nhặt được ngay trong sân trường đều là nguyên liệu rất tốt. Trẻ có thể phân loại chúng theo màu sắc hoặc kích cỡ. Sau đó, trẻ ghép thành tranh, hoặc xếp thành những mô hình nhỏ như ngôi nhà, con đường hay khu vườn. Mỗi lần trẻ tự tay nhặt một chiếc lá, trẻ đang học cách quan sát. Có bé nhặt chiếc lá vàng rồi hỏi vì sao lá đổi màu. Câu hỏi nhỏ ấy là điểm khởi đầu cho cả một buổi khám phá.
Điều đáng quý nhất ở hướng này là chi phí gần như bằng không. Nhà trường không phải mua thêm gì, chỉ cần để trẻ tự khám phá. Khi trẻ tự chọn vật liệu, trẻ cũng tự đặt câu hỏi: vì sao chiếc lá này to hơn, vì sao viên sỏi kia tròn hơn. Đó là nền tảng của tư duy khoa học mà giáo dục mầm non hướng đến. Giáo viên chỉ cần đứng bên cạnh gợi mở, không cần giảng giải dài dòng.
Lợi ích với thể chất và tư duy
Không gian rộng giúp trẻ vận động thoải mái hơn hẳn lớp học. Trẻ chạy, nhảy, leo trèo, cúi nhặt đồ vật, và qua đó phát triển các kỹ năng vận động thô một cách rất tự nhiên. Không cần ai nhắc nhở, trẻ tự vận động vì đang mải chơi. Môi trường đa dạng bên ngoài còn kích thích thị giác và thính giác: tiếng chim hót, gió lay cành, ánh nắng xuyên qua tán lá. Những kích thích này rất khó có được khi trẻ chỉ ngồi trong bốn bức tường.
Khi đặt hai không gian cạnh nhau, khác biệt khá rõ. Trong lớp, trẻ rèn được sự tỉ mỉ, làm quen với vật liệu quen thuộc và giữ được nếp sinh hoạt ổn định. Ngoài trời, trẻ phát triển thể chất, tư duy quan sát và có cơ hội gắn kết với thiên nhiên. Hai không gian bổ trợ cho nhau, không thay thế nhau. Nên kết hợp: buổi sáng học trong lớp để nắm kiến thức, buổi chiều đưa trẻ ra sân để hoàn thiện ý tưởng bằng vật liệu thật.
Lưu ý an toàn khi tổ chức hoạt động ngoài trời
An toàn luôn đứng đầu. Trước mỗi buổi học, giáo viên nên đi một vòng khu vực hoạt động để loại bỏ vật sắc nhọn, phát hiện ổ kiến hay côn trùng nguy hiểm, đồng thời kiểm tra bề mặt có trơn trượt không. Số lượng giáo viên giám sát cũng cần đủ để bao quát toàn bộ trẻ, nhất là khi trẻ tản ra nhặt vật liệu ở nhiều góc khác nhau.
Với cành cây và đá nhỏ, cần hướng dẫn trẻ ngay từ đầu. Trẻ thường đưa mọi thứ lên miệng, và đôi khi vung cành cây quá mạnh làm bạn bên cạnh bị thương. Một quy tắc đơn giản như “nhặt xong phải đưa cô xem” hay “không cho vào miệng” giúp giảm đáng kể các tình huống không mong muốn.
Thời tiết cũng quyết định nhiều điều. Nên chọn khung giờ mát, tránh nắng gắt buổi trưa và những ngày mưa ẩm làm sân trơn trượt. Khi trời không thuận, đừng cố đưa trẻ ra ngoài. Hãy chuyển sang hoạt động trong lớp và đặt sự an toàn của trẻ lên hàng đầu.
Vài hoạt động đơn giản trường có thể áp dụng ngay
Bạn không cần chuẩn bị phức tạp để bắt đầu. Một trò chơi trẻ đặc biệt hào hứng là “săn kho báu thiên nhiên”. Giáo viên giao cho mỗi nhóm một danh sách vật cần tìm, chẳng hạn lá màu đỏ, hòn sỏi tròn, cành khô dài. Trẻ đi tìm rồi mang về phân loại. Trò chơi vừa vận động, vừa rèn khả năng nhận biết màu sắc và hình dạng.
Muốn xây dựng chương trình bài bản hơn, bạn có thể tham khảo giáo án hoạt động vui chơi cho trẻ để có thêm ý tưởng cụ thể cho kế hoạch hàng tuần. Với các trò chơi ngoài trời giàu tính vận động, bạn cũng có thể xem thêm top trò chơi ngoài trời cho trẻ mầm non.
Ngoài trò chơi, việc lồng ghép kỹ năng sống cũng mang lại giá trị kép. Khi trẻ cùng nhau thu gom vật liệu, đó là cơ hội tự nhiên để dạy về hợp tác và chia sẻ. Bạn có thể tham khảo thêm kỹ năng sống cho trẻ mầm non 5 tuổi để có gợi ý lồng ghép vào các buổi học. Với những trường muốn định hướng phương pháp rõ ràng hơn, việc tìm hiểu các phương pháp giáo dục mầm non hiện đại cũng rất cần thiết để chọn cách tiếp cận phù hợp với đặc điểm học sinh.
Để tham khảo thêm các định hướng chung về chương trình giáo dục mầm non, bạn có thể xem trang thông tin của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Bạn không cần đầu tư đồ chơi đắt tiền. Chỉ cần tận dụng tốt không gian và vật liệu sẵn có, trường mầm non hoàn toàn có thể mang đến cho trẻ những giờ học sáng tạo ngoài trời vừa vui vừa bổ ích, đồng thời giúp trẻ gắn bó với thiên nhiên ngay từ những năm tháng đầu đời.
