Tư vấn khối thi, ngành học và nghề nghiệp thường được nhiều gia đình nghĩ là việc của học sinh cấp 3. Trong một buổi trò chuyện gần đây, một phụ huynh có con đang học mầm non nói với chúng tôi rằng chuyện tương lai còn xa lắm, để lớn rồi tính. Đây là suy nghĩ rất phổ biến, và chúng tôi hiểu vì sao. Tuy vậy, sở thích và cách một đứa trẻ phản ứng với thế giới xung quanh thường đã lộ ra từ rất sớm. Nếu bỏ qua giai đoạn này, bạn sẽ mất đi cơ hội quan sát và nuôi dưỡng những năng khiếu tự nhiên của con.
Vì sao nhiều phụ huynh nghĩ định hướng chỉ bắt đầu ở cấp 3?
Ở cấp 3, học sinh phải đối diện với việc chọn tổ hợp môn thi và ngành học cụ thể. Chính vì vậy, định hướng thường bị gắn chặt với giai đoạn này. Khi bước vào lớp 10 mà chưa hiểu mình thích điều gì, học sinh rất dễ chọn theo bạn bè hoặc theo kỳ vọng của gia đình. Cách làm đó không hẳn sai, nhưng khó bền vững nếu con chưa từng có cơ hội tự khám phá bản thân. Áp lực thi cử dồn lại một lúc khiến việc suy nghĩ kỹ trở nên khó khăn hơn nhiều.
Chúng tôi nhận thấy những đứa trẻ có nền tảng quan sát tốt từ nhỏ thường tự tin hơn khi bước vào giai đoạn chọn ngành. Các em biết mình thích làm việc với con người, với số liệu hay với đồ vật. Đó không phải là may mắn ngẫu nhiên. Đó là kết quả của việc được trải nghiệm đa dạng từ khi còn bé, và được người lớn ghi nhận những tín hiệu nhỏ mà con thể hiện mỗi ngày. Một bé thích tháo lắp đồ chơi, một bé hay kể chuyện cho bạn nghe, cả hai đều đang gửi tín hiệu về xu hướng riêng của mình.
Gieo mầm định hướng từ những trải nghiệm nhỏ
Bước đầu tiên chúng tôi khuyến khích phụ huynh và nhà trường là tạo cho trẻ tiếp xúc với nhiều hoạt động khác nhau. Vẽ tranh, chơi nhạc cụ, xếp hình, chăm sóc cây cối hay tham gia trò chơi vận động, mỗi hoạt động là một cánh cửa nhỏ. Khi trẻ được thử nhiều thứ, sở thích thật sự sẽ dần lộ ra. Cách này hiệu quả hơn nhiều so với việc gò con vào một hoạt động duy nhất ngay từ đầu.
Quan sát điểm mạnh của trẻ qua sinh hoạt hằng ngày cũng rất quan trọng. Có bé tập trung rất lâu khi lắp ghép mô hình. Có bé lúc nào cũng hỏi “tại sao” về mọi thứ quanh mình. Có bé thích kể chuyện và dễ kết bạn. Những biểu hiện này cho thấy xu hướng tư duy riêng của từng em. Nếu được ghi nhận đúng lúc, chúng có thể trở thành nền tảng cho định hướng sau này, và quan trọng hơn, giúp con cảm thấy mình được hiểu.
Để dễ hình dung, bạn có thể nhìn vai trò của từng giai đoạn như sau. Mầm non là lúc quan sát và khám phá, chưa cần đặt áp lực phải chọn gì. Cấp 2 là lúc thử thêm những hoạt động mang tính chuyên sâu hơn, chẳng hạn câu lạc bộ hoặc dự án nhỏ. Cấp 3 mới là lúc định hướng nghiêm túc, dựa trên nền tảng đã tích lũy chứ không chọn theo cảm tính nhất thời.
Vai trò của phụ huynh trong giai đoạn quan sát sớm
Phụ huynh là người gần gũi và có nhiều thời gian quan sát con nhất, nên vai trò này không ai thay thế được. Điều khó nhất là đừng biến con thành nơi gửi gắm kỳ vọng cá nhân chưa thực hiện được. Thay vào đó, hãy đóng vai người đồng hành. Tạo điều kiện để trẻ thử nhiều thứ, và cho con quyền được chưa giỏi mà vẫn được khích lệ. Trẻ con cần cảm giác an toàn để dám thử, và dám thử mới là lúc sở thích thật sự xuất hiện.
Trò chuyện thường xuyên với giáo viên cũng rất hữu ích. Đôi khi con thể hiện một kiểu ở trường và một kiểu hoàn toàn khác ở nhà. Khi ghép hai góc nhìn lại với nhau, bạn sẽ có bức tranh đầy đủ hơn về xu hướng phát triển tự nhiên của con. Từ đó, những quyết định nhỏ như chọn lớp năng khiếu hay đăng ký câu lạc bộ cũng trở nên nhẹ nhàng và đúng hướng hơn.
Kết hợp trải nghiệm sớm với định hướng nghiêm túc về sau
Những ghi nhận từ thời mầm non không nên bị bỏ quên khi con lớn lên. Hãy coi chúng như dữ liệu tham khảo cho các cột mốc quan trọng sau này. Bạn có thể tham khảo giáo án hoạt động vui chơi cho trẻ để có thêm ý tưởng tổ chức các hoạt động đa dạng, giúp quan sát xu hướng phát triển của con qua từng giai đoạn.
Một thói quen đơn giản là ghi chép lại những trải nghiệm và sở thích nổi bật của con mỗi năm học. Bạn không cần viết dài dòng, chỉ cần vài dòng về điều con thích, điều con làm tốt và điều con còn băn khoăn. Sau vài năm, cuốn sổ nhỏ này sẽ cho bạn thấy những đường nét lặp lại rất rõ. Kết hợp việc ghi chép với phát triển kỹ năng nền tảng phù hợp độ tuổi, việc định hướng ở cấp 3 sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều, vì con đã quen với việc tự khám phá.
Ngôn ngữ cũng là nền tảng quan trọng để trẻ diễn đạt suy nghĩ và tự tin trình bày ý tưởng. Bạn có thể tham khảo sách phát triển ngôn ngữ cho trẻ để đồng hành cùng con trong giai đoạn hình thành tư duy và khả năng diễn đạt. Bên cạnh đó, nắm vững các nguyên tắc giáo dục cơ bản sẽ giúp bạn có khung tham chiếu vững hơn khi đánh giá sự phát triển của con. Bạn cũng có thể đọc thêm các nguyên tắc giáo dục mầm non cơ bản mà chúng tôi đã tổng hợp.
Theo chúng tôi, định hướng nghề nghiệp không cần đợi đến cấp 3 mới bắt đầu. Khi được gieo mầm từ những quan sát nhỏ ngay từ tuổi mầm non, hành trình chọn ngành của con sẽ bớt áp lực và rõ ràng hơn rất nhiều. Điều quan trọng nhất là bạn luôn đồng hành, lắng nghe và tôn trọng con trong từng lựa chọn.
